16 nov 2026 Standaard boete van 10% bij woningkoop niet altijd redelijk: veranderde woningmarkt speelt rol bij matiging door het Hof!

Wie een woning koopt maar de koopsom niet tijdig kan betalen, riskeert op grond van de gebruikelijke modelkoopakte een contractuele boete van 10% van de koopsom. Toch betekent dit niet dat de verkoper in alle gevallen aanspraak kan maken op het volledige bedrag. Ook de daadwerkelijke schade, de omstandigheden van het geval en de gevolgen voor de koper kunnen een rol spelen bij de beoordeling of de boete moet worden gematigd. Dat volgt uit een recent arrest van het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden van 29 september 2026 (ECLI:NL:GHARL:2026:6289).

Wat speelde hier?

Twee zussen kochten in 2023 een woning voor € 380.000. In de koopovereenkomst was bepaald dat bij ontbinding wegens een toerekenbare tekortkoming een boete van 10% van de koopsom verschuldigd zou zijn.

De zussen konden de koopsom op de afgesproken datum niet voldoen. Zij waren voor de financiering afhankelijk van een schenking van hun ouders, die zou worden betaald uit de overwaarde van de ouderlijke woning. Voor de verdeling van die overwaarde bleek een rangregelingsprocedure noodzakelijk. Hoewel de notaris hen al vóór het sluiten van de koopovereenkomst had geïnformeerd over de te nemen stappen, hadden zij deze procedure niet tijdig aangevraagd.

De verkoper stelde de zussen in gebreke en ontbond vervolgens de koopovereenkomst. Hij maakte aanspraak op de contractuele boete van € 38.000, die via de notaris uit de bankgarantie werd voldaan.

De zussen waren het daar niet mee eens en vorderden terugbetaling van de boete. Nadat de rechtbank hun vordering had afgewezen, gingen zij in hoger beroep. Zij voerden onder meer aan dat de boete niet in verhouding stond tot de schade van de verkoper. Die had de woning namelijk uiteindelijk voor € 398.555 aan een andere koper verkocht, € 18.555 meer dan de oorspronkelijke koopsom.

Wanneer kan een contractuele boete worden gematigd?

Op grond van artikel 6:94 BW kan de rechter een contractuele boete matigen als de billijkheid dit klaarblijkelijk eist. Daarvoor geldt een hoge drempel: de toepassing van het boetebeding moet in de concrete omstandigheden tot een buitensporig en daarom onaanvaardbaar resultaat leiden.

Bij die beoordeling kijkt de rechter niet alleen naar de verhouding tussen de werkelijke schade en de overeengekomen boete. Ook de aard van de overeenkomst, de inhoud en strekking van het boetebeding en de omstandigheden waaronder daarop een beroep wordt gedaan, zijn van belang.

Het oordeel van het gerechtshof

Het hof stelde voorop dat de kopers hun verplichting om de woning tijdig af te nemen niet waren nagekomen. Hoewel het hof aannam dat van onwil geen sprake was, hadden de kopers onvoldoende tijdig actie ondernomen om de noodzakelijke rangregelingsprocedure voor de verdeling van de overwaarde van de ouderlijke woning in gang te zetten.Zij hadden hierover al vóór het sluiten van de koopovereenkomst informatie ontvangen van de notaris. Daarom moesten zij redelijkerwijs kunnen voorzien dat de financiering niet tijdig rond zou komen. Hun onervarenheid en het eventuele vertrouwen op adviezen van hun financieel adviseur kwamen in beginsel voor hun rekening en risico.

Het feit dat zij de koopsom naar eigen zeggen negen maanden later alsnog hadden kunnen betalen, deed evenmin af aan het belang van de verkoper bij nakoming op de afgesproken datum.

Het hof zag dan ook geen reden om aan te nemen dat de boete niet verschuldigd was. De vraag was of het redelijk was om de volledige boete te handhaven.

Bij de beoordeling van de boete keek het hof nadrukkelijk naar de financiële gevolgen van de niet-nakoming voor de verkoper. De woning was uiteindelijk verkocht voor € 398.555. Dat leverde een hogere verkoopopbrengst op van € 18.555 ten opzichte van de oorspronkelijke koopsom. De verkoper had zijn schade als gevolg van de tekortkoming begroot op € 11.455,65. Die schade was in de procedure niet gemotiveerd betwist. Per saldo had de verkoper daarmee een financieel voordeel van € 7.099,35 behaald. Het hof betrok vervolgens ook de geliquideerde proceskosten in eerste aanleg van € 3.931 bij zijn beoordeling. Na aftrek daarvan resteerde een voordeel van € 3.168,35.

Daarbij verwees het hof naar artikel 6:100 BW, op grond waarvan een voordeel dat door dezelfde gebeurtenis is ontstaan onder omstandigheden bij de schadebegroting in aanmerking moet worden genomen. Het hof achtte het redelijk om de hogere verkoopopbrengst mee te wegen bij de beoordeling van de vraag of de overeengekomen boete in stand kon blijven.

Dat betekende echter niet dat de verkoper geen nadeel had ondervonden. Hij had zelf een andere woning gekocht en liep het risico dat hij bij niet-tijdige afname daarvan een boete van € 47.300 verschuldigd zou worden. Hij had zich daarom moeten inspannen om een nieuwe koper te vinden en had afhankelijkheid ervaren van de bereidwilligheid van zijn bank en zijn eigen verkoper om de overdracht van zijn nieuwe woning mogelijk te maken. Het hof hield rekening met de onzekerheid en overlast die hierdoor waren ontstaan.

De meest in het oog springende overweging van het arrest betrof het standaardboetebeding uit de modelkoopakte.
Het hof wees erop dat het gebruikelijke percentage van 10% is ontstaan in een periode waarin de woningprijzen aanzienlijk lager lagen en woningen minder snel werden verkocht. In de jaren voorafgaand aan het geschil waren de huizenprijzen sterk gestegen. Bovendien konden woningen in de gespannen woningmarkt relatief snel opnieuw worden verkocht, soms zelfs voor een hogere prijs.

Volgens het hof is daardoor sprake van een veranderde maatschappelijke opvatting over de redelijkheid van de hoogte van het standaardboetebeding en de uitwerking daarvan in de praktijk. Het hof merkte daarbij op dat de uitwerking in de toekomst, bij een omslag op de woningmarkt, weer anders kan zijn.

Ook de omstandigheden van de kopers speelden een rol. Het ging om twee jonge particulieren die aan het begin van hun studie en loopbaan stonden. De verschuldigdheid van € 38.000 zou hun financiële mogelijkheden aanzienlijk beperken. Daarbij kwam dat zij niet over het standaardbeding hadden onderhandeld.

Het hof kende aan die omstandigheden niet afzonderlijk doorslaggevend gewicht toe, maar betrok ze wel bij de beoordeling of de volledige boete in deze zaak tot een onaanvaardbaar resultaat zou leiden.

Alles afwegende oordeelde het hof dat de onverkorte verschuldigdheid van de boete van € 38.000 zou leiden tot een buitensporig en onaanvaardbaar resultaat voor de kopers. Een te vergaande matiging zou daarentegen afbreuk doen aan de functie van het boetebeding. De boete dient immers niet alleen om de schadevergoeding te fixeren, maar ook als prikkel tot nakoming en ter voorkoming van discussies over de omvang van de schade. Het hof matigde de boete daarom tot € 10.000.

Conclusie

Dit arrest maakt duidelijk dat een contractuele boete van 10% bij de niet-afname van een woning niet onder alle omstandigheden onverkort in stand hoeft te blijven. Hoewel de rechter op grond van artikel 6:94 BW terughoudend moet zijn met matiging, kunnen onder meer de daadwerkelijke schade, een hogere verkoopopbrengst na ontbinding, de gevolgen voor de koper en de omstandigheden op de woningmarkt aanleiding geven om de boete te verlagen.

De overwegingen over de woningmarkt zijn daarbij opvallend. Het hof stelt niet dat het gebruikelijke percentage van 10% niet langer deugt. Wel maakt het duidelijk dat de redelijkheid van de uitwerking ervan mede in het licht van veranderde marktomstandigheden kan worden beoordeeld.

Voor kopers biedt de uitspraak aanleiding om bij een aanzienlijke contractuele boete zorgvuldig te onderzoeken of matiging verdedigbaar is. Voor verkopers blijft het van belang om niet alleen de tekortkoming, maar ook de gevolgen daarvan en de eigen schade inzichtelijk te maken.

Wilt u meer weten over contractuele boetebedingen bij de koop of verkoop van een woning, of wilt u weten welke mogelijkheden u heeft wanneer een koopovereenkomst niet wordt nagekomen? Neem dan gerust vrijblijvend contact op met een van onze advocaten. Wij zijn u graag van dienst.

mr. L.C.P.M. (Marion) van Acker, advocaat

SPEE advocaten & mediation Maastricht