Deze week schrijven wij over een uitspraak waarin een algemene volmacht in een levenstestament ver werd opgerekt. Een pleegzoon die op grond van zo’n volmacht jarenlang de financiële zaken van een kwetsbare, hoogbejaarde man beheerde, deed talloze uitgaven voor zichzelf. Het Gerechtshof ‘s-Hertogenbosch oordeelde op 30 juni 2026 dat dit misbruik van de volmacht opleverde – en dus onrechtmatig was, ook al bevatte het levenstestament geen toezichthouder en werd de pleegzoon volledig vertrouwd.
Wat was er in deze zaak aan de hand?
Een man, geboren in 1928, ongehuwd en zonder kinderen, kreeg een nauwe band met de pleegzoon van zijn broer. Vanaf 1995 woonde de pleegzoon met zijn gezin op het perceel bij de boerderij van de man. In 2021 verhuisde de man naar een zorginstelling; de boerderij zelf werd, blijkens de leveringsakte, in 2023 verkocht. In 2015 stelde de man een testament op waarin hij de pleegzoon tot enig erfgenaam en executeur benoemde. In 2016 volgde een levenstestament, waarmee hij de pleegzoon een algemene volmacht verleende om zijn vermogensrechtelijke en zakelijke belangen te behartigen.
In het levenstestament stonden uitdrukkelijke aanwijzingen: de gevolmachtigde mocht alleen handelen in het belang van de man, moest terughoudend zijn en zich beperken tot de dagelijkse gang van zaken als de man tijdelijk niet zelf kon handelen, mocht geen giften doen, mocht geen loon in rekening brengen en moest jaarlijks rekening en verantwoording afleggen. Er werd bewust geen toezichthouder aangesteld, omdat de man zijn pleegzoon volledig vertrouwde.
In de periode 2016 tot en met 2023 deed de pleegzoon vanaf de bankrekening van de man vele betalingen aan derden waarmee de man geen enkele relatie had, en boekte hij grote bedragen over naar zichzelf en zijn toenmalige echtgenote. In 2020 onderzocht Veilig Thuis of sprake was van ouderenmishandeling naar aanleiding van een zorgmelding, maar sloot de casus af zonder de zorgen te kunnen bevestigen óf te weerleggen. Na de verkoop van de boerderij in 2023 voor € 1.600.000 werd € 364.000 van de opbrengst gebruikt voor de aankoop van een hypotheekvrije woning voor de pleegzoon zelf, op basis van een document waarin stond dat de man hem dit bedrag had geleend – ondertekend met een door de pleegzoon vervalste handtekening van de man. Ook werd op naam van de pleegzoon een Range Rover geregistreerd.
Vanwege zijn lichamelijke en geestelijke toestand werd de man in 2024 onder curatele gesteld, met Pro Bewind als curator over zijn vermogen. Van belang hierbij is dat de man op dat moment nog leefde en dat de curator dus optrad ter behartiging van zíjn belangen bij leven – niet als executeur van een nalatenschap. Dat de pleegzoon in het testament van 2015 tot enig erfgenaam was benoemd, speelde in deze procedure dan ook geen rol: zolang de man leeft, is en blijft het zijn eigen vermogen, en geeft een testament geen enkel recht om daar bij leven vast op vooruit te lopen. De curator vorderde namens de man terugbetaling van de onrechtmatig onttrokken bedragen: € 162.963,38 aan girale overboekingen, € 517.401 aan overige onttrekkingen voor privédoeleinden, en € 364.000 in verband met de vervalste leningsovereenkomst. De rechtbank wees de vorderingen grotendeels toe, met een totale veroordeling van ruim € 1 miljoen. De pleegzoon ging in hoger beroep en beriep zich op het levenstestament en testament als bewijs dat de man hem juist financieel had willen bevoordelen.
De overwegingen en het oordeel van het hof
Het hof stelt voorop dat voor de uitleg van een volmacht de maatstaven van de artikelen 3:33 en 3:35 BW gelden: het komt aan op wat partijen over en weer hebben verklaard en uit elkaars gedragingen mochten begrijpen. Een levenstestament is geen uiterste wilsbeschikking en kan dus niet worden uitgelegd met de speciale regel van artikel 4:46 BW. Die bepaling geldt voor de uitleg van een testament en laat, anders dan bij een volmacht, vooral de subjectieve bedoeling van de erflater zelf meewegen – ook aan de hand van omstandigheden buiten de tekst – juist omdat bij een testament geen wederpartij hoeft te worden beschermd. Een levenstestament betreft echter een (doorlopende) volmacht, aangevuld met aanwijzingen voor de gevolmachtigde, en moet dus worden uitgelegd volgens de gewone regels voor rechtshandelingen.
Uit het levenstestament volgt weliswaar een algemene volmacht, maar de aanwijzingen daarin maken duidelijk dat de pleegzoon uitsluitend in het belang van de man mocht handelen en zich terughoudend moest opstellen. Dat hij verplicht was rekening en verantwoording af te leggen, geen giften mocht doen en zichzelf geen loon mocht toekennen, wijst er volgens het hof juist op dat het niet de bedoeling was dat de pleegzoon naar eigen inzicht geld aan het vermogen van de man kon onttrekken.
Ook het testament bood geen basis voor de gedane uitgaven. Het hof overweegt dat een testament de situatie na overlijden regelt en niet het recht geeft om bij leven alvast een voorschot te nemen op enig bedrag uit het vermogen van de toekomstige erflater – nog daargelaten dat een testament altijd nog kan worden herroepen of aangepast.
De pleegzoon beriep zich verder op een mondelinge afspraak (“Als jij voor mij zorgt, zorg ik voor jou”) en op het rapport van Veilig Thuis, waaruit zou blijken dat de man alle uitgaven had goedgekeurd. Het hof volgt hem op beide punten niet. Voor de gestelde afspraak ontbreekt elk bewijs; de verklaringen van familieleden zeggen niets over wat daadwerkelijk tussen hem en de man is afgesproken. En uit het rapport van Veilig Thuis blijkt juist dat de instantie sterk de indruk had dat de man geen weet had van de vele uitgaven en zijn pleegzoon in bescherming nam. Dat hij desgevraagd zei het prima te vinden dat er „spulletjes voor eigen gebruik‟ werden gekocht, is onvoldoende om als goedkeuring van alle uitgaven te gelden, zolang niet vaststaat dat hij zich daarvan bewust was. Zijn afhankelijkheid van de pleegzoon voor verzorging en woonsituatie had juist aanleiding moeten zijn voor terughoudendheid bij het gebruik van de volmacht.
Het hof concludeert dat de pleegzoon vele uitgaven, overboekingen en onttrekkingen heeft gedaan zonder daartoe bevoegd te zijn, en dat hij daarmee misbruik heeft gemaakt van de volmacht én van de kwetsbaarheid en afhankelijkheid van de man. Dat levert onrechtmatig handelen op.
Bij de begroting van de schade maakt het hof wel een correctie: anders dan de rechtbank oordeelt het hof dat de verbouwingskosten van de boerderij (€ 158.430,78) wél rechtmatig waren. Deze kosten kwamen ten goede aan de woning van de man zelf en werden gemaakt in een periode dat hij er nog woonde en volledig wilsbekwaam was. Het beroep op matiging van de schadevergoeding wijst het hof af: gelet op de structurele en jarenlange aard van de onttrekkingen en de afhankelijkheidsrelatie van de man ziet het hof geen aanleiding voor terughoudendheid bij die bevoegdheid.
Lees de volledige uitspraak hier.
Wat betekent dit voor de praktijk?
Deze uitspraak laat zien dat een algemene volmacht in een levenstestament niet zonder meer de bevoegdheid geeft om naar eigen inzicht over het vermogen van de volmachtgever te beschikken. Ook als expliciet is gekozen om geen toezichthouder aan te stellen en het vertrouwen in de gevolmachtigde groot is, blijft de gevolmachtigde gebonden aan de aanwijzingen en de strekking van het document: handelen in het belang van de volmachtgever.
De zaak illustreert ook het onderscheid tussen rechten bij leven en verwachtingen uit een erfenis. Dat iemand in een testament tot erfgenaam is benoemd, geeft geen enkel recht om daar tijdens het leven van de erflater al op vooruit te lopen – zeker niet zolang die erflater nog leeft en zijn testament nog kan wijzigen. Erfrechtelijke aanspraken ontstaan pas na overlijden en volgens de dan geldende situatie.
Voor wie een levenstestament opstelt, is het van belang zich te realiseren dat een ruim geformuleerde volmacht niet automatisch ruimte biedt voor eigen gewin van de gevolmachtigde, zeker niet bij expliciete beperkingen zoals een verbod op giften of loon. Voor gevolmachtigden geldt dat terughoudendheid en een deugdelijke administratie essentieel zijn: wie zich niet aan de aanwijzingen houdt, loopt het risico op een vordering uit onrechtmatige daad, ook jaren later en ook als de volmachtgever zelf tijdens zijn leven geen bezwaar heeft gemaakt. Voor naasten van een kwetsbare oudere laat de zaak bovendien zien hoe lastig het kan zijn om misbruik tijdig te signaleren en te stoppen, zeker wanneer de volmachtgever afhankelijk is van de gevolmachtigde en niet wil of kan meewerken aan onderzoek daarnaar.
Heeft u vragen over een levenstestament, de reikwijdte van een volmacht of misbruik daarvan? Neem gerust contact op met onze advocaten. Wij denken graag met u mee.
mr. Diederick Luijckx, advocaat