Wanneer een ouder door dementie of kwetsbaarheid hulp nodig heeft, is het heel gebruikelijk dat één kind “de financiën” regelt. Vaak gebeurt dat op basis van een algemene (notariële) volmacht. Dat kan goed gaan, maar in de praktijk ontstaan juist na overlijden geregeld vragen: waar is het geld gebleven, en moet de gevolmachtigde daarover aan de andere erfgenamen uitleg geven?

Een vrij recente uitspraak van het Gerechtshof ’s-Hertogenbosch van 9 september 2025 (ECLI:NL:GHSHE:2025:2457) laat zien dat rechters in familierelaties terughoudend zijn, maar dat die terughoudendheid óók een duidelijke grens kent.

Wat is rekening en verantwoording?

Rekening en verantwoording betekent: inzicht geven in het gevoerde financiële beheer (wat is betaald, waarom, met welk bewijs) zodat de rechthebbende, of na overlijden de (mede-)erfgenamen, kun beoordelen of het beheer behoorlijk was.

Bij een algemene volmacht mag de gevolmachtigde namens de volmachtgever handelen. Maar een volmacht is geen vrijbrief. Zeker niet als de gevolmachtigde ook betalingen doet aan zichzelf of voor zijn gezin. Dan komt al snel het verbod van “Selbsteintritt” om de hoek kijken: optreden als vertegenwoordiger én tegelijk als wederpartij. Dat is in beginsel niet toegestaan, tenzij de volmacht dit uitdrukkelijk toelaat of de inhoud van de rechtshandeling zó vaststaat dat belangenstrijd is uitgesloten (art. 3:68 BW).

De wet en beheer op basis van volmacht rond een nalatenschap.

De plicht tot rekening en verantwoording kan voortvloeien uit de wet, uit afspraken, of uit ongeschreven recht. De Hoge Raad heeft in 2014 uiteengezet dat dit sterk afhangt van de omstandigheden, zoals: waarom het beheer werd gevoerd, de relatie tussen partijen, wat gebruikelijk was, hoeveel vrijheid de beheerder had, en of de rechthebbende het beheer nog kon overzien.

In nalatenschapskwesties spelen daarnaast vaak de onrechtmatige daad (art. 6:162 BW) als gelden zonder rechtvaardiging zijn onttrokken of de situatie bij een verrekening/afwikkeling in de verdeling van de nalatenschap, bijvoorbeeld als een erfgenaam per saldo moet terugbetalen aan de nalatenschap in plaats van dat de erfgenaam nog iets ontvangt.

Jurisprudentie: de uitspraak van 9 september 2025

In deze zaak had één zoon al sinds 1994 een algemene notariële volmacht. Vanaf 2012 verbleef moeder op een gesloten afdeling met intensieve dementiezorg. Uit het CIZ-indicatiebesluit volgde dat zij niet meer zelfstandig haar geld en administratie kon beheren. Het hof leidde daaruit af dat zij haar financiële situatie ook niet meer kon overzien.

Belangrijk is wel dat het hof nadrukkelijk zegt dat wilsonbekwaamheid niet automatisch betekent dat er altijd een volledige plicht tot rekening en verantwoording ontstaat. Door de familierelatie, de langdurige volmacht en de verleende mantelzorg is volgens het hof terughoudendheid op zijn plaats.

Die terughoudendheid stopt volgens het hof wanneer: .

• de gevolmachtigde financiële handelingen verricht ten behoeve van zichzelf of zijn gezin, of
• de transacties qua aard/omvang niet passen in het normale uitgavenpatroon van de volmachtgever.

.
In deze zaak ging het om omvangrijke overboekingen, frequente (hoge) pinopnames en uitgaven die de maandelijkse inkomsten ver overstegen. Ook de opbrengst van de verkochte woning (ruim € 83.000) verdampte binnen ongeveer 20 maanden. Het hof vond dit zó uitzonderlijk, dat de zoon over (nagenoeg) het gehele bedrag rekening en verantwoording moest afleggen.

De zoon weigerde de verlangde uitleg te geven met een beroep op privacy. Het hof ging daar niet in mee. Bij zulke bedragen en zo’n patroon had het op zijn weg gelegen om met een controleerbare administratie (bonnen, overzichten, toelichting) te onderbouwen wat er met het geld was gebeurd. Bij gebrek daaraan oordeelde het hof dat sprake was van onrechtmatige onttrekkingen (en bij transacties in strijd met art. 3:68 BW: nietigheid).

Vergelijking: wanneer géén plicht wordt aangenomen

Ter contrast: het Gerechtshof Amsterdam oordeelde op 30 mei 2023 (ECLI:NL:GHAMS:2023:1215) dat er in die zaak geen verplichting was om rekening en verantwoording af te leggen, omdat onvoldoende bleek van uitgaven buiten het normale patroon en/of omstandigheden die een verantwoordingsplicht rechtvaardigden.

Waar het op neerkomt is dus dat niet elke volmacht in de familie eindigt in een verantwoordingsprocedure. Het kantelpunt zit vaak in afwijkende, grote of contante geldstromen en het ontbreken van een deugdelijke administratie.

Praktische adviezen voor erfgenamen en gevolmachtigden.

• Leg de volmacht duidelijk vast: zorg voor een schriftelijke, bij voorkeur notariële volmacht waarin staat wat de gevolmachtigde wel en niet mag doen, en hoe hij uitgaven moet documenteren.
• Houd een overzichtelijke administratie bij: bewaar bankafschriften, facturen en kwitanties en maak periodieke overzichten van de inkomsten en uitgaven ten behoeve van de volmachtgever. Werk zo min mogelijk met contant geld; dat is achteraf nauwelijks controleerbaar.
• Maak schriftelijke afspraken over onkostenvergoedingen (wat, hoe vaak, met welke onderbouwing).
• Wees uiterst terughoudend met uitgaven die (ook) uw eigen belang raken; toets aan art. 3:68 BW ( geen belangenstrijd) en laat zo nodig de volmacht/levenstestament daarop aanpassen.
• Informeer mede erfgenamen tijdig: het is raadzaam om broers en zussen al bij leven van de ouder globaal op de hoogte te houden van de financiële gang van zaken om wantrouwen te voorkomen.
• Maak afspraken over verantwoording: leg vast dat de gevolmachtigde bijvoorbeeld jaarlijks een financieel overzicht verstrekt en dat op verzoek inzage wordt gegeven in de administratie.
• Wees terughoudend met schenkingen: doe als gevolmachtigde niet zonder meer schenkingen uit het vermogen van de ouder, tenzij daar een duidelijke, vastgelegde wens en juridische basis voor is.
• Kom na overlijden snel in actie: als mede erfgenaam is het verstandig om in een vroeg stadium duidelijkheid te vragen over het gevoerde beheer, zodat gegevens nog beschikbaar zijn en discussies niet onnodig verharden.
• Schakel tijdig juridische hulp in: bij onduidelijke of ontbrekende verantwoording kan het nodig zijn om via de rechter rekening en verantwoording af te dwingen of schade te verhalen.
• Overweeg tijdig maatregelen als bewind/mentorschap of een aangepast levenstestament, zodat toezicht beter is geregeld.

.
Conclusie

Het arrest van 9 september 2025 bevestigt een genuanceerde lijn: rechters zijn voorzichtig met het opleggen van rekening en verantwoording binnen families, zeker bij mantelzorg. Maar zodra geldstromen afwijken van het normale uitgavenpatroon of (de schijn van) eigen bevoordeling ontstaat, wordt transparantie wél afgedwongen – en kan dat leiden tot terugbetalingsverplichtingen aan de nalatenschap.

Contact

Wie als erfgenaam twijfelt aan het gevoerde beheer of wie als gevolmachtigde zijn positie en risico’s goed wil inschatten, doet er verstandig aan tijdig deskundig advies in te winnen. Voor vragen over volmachten, nalatenschappen, rekening en verantwoording en procedures tussen erfgenamen kunt u contact opnemen met mr. Angelique van den Eshoff, gespecialiseerd in personen en familierecht en erfrecht, via SPEE advocaten & mediation in Maastricht. Zij denkt graag met u mee over een passende en zo mogelijk oplossingsgerichte aanpak.